You are here: Home مقالات و کتاب ◄یخ سازی سنتی در ایران (یخدان ها) - ویرایش ششم 1395/3/26
یکشنبه, 06 بهمن 1392 ساعت 10:55

◄یخ سازی سنتی در ایران (یخدان ها) - ویرایش ششم 1395/3/26

نویسنده  روابط عمومی انجمن صنفی راهنمایان ایرانگردی و جهانگردی استان فارس
امتیاز دهی به این مطلب
(16 رای)

نویسنده مقاله : سید محمد رضا جوادی، راهنمای زبان فرانسه وعضو انجمن صنفی راهنمایان استان فارس. 1392/11/1

این نوشته را به تمامی همکاران گرامی در سراسر کشور عزیزمان ایران تقدیم می کنم.

ویرایش ششم 1395/3/26

یخ سازی سنتی در ایران 

تاریخچه یخدان ها

از گذشته های دور یخ برای خنک کردن نوشیدنی ها، میوه‏ها، تهیه شربت و بستنی و نگهداری مواد غذایی مورد استفاده قرار می گیرد. در گذشته در فصل زمستان یخ در یخدان ها انبار می شد تا در چله تابستان مصرف شود. به نقل از کتاب "یخ سازی طبیعی و سنتی در ایران" نوشته دکتر مهدی بهادری نژاد و مهندس علی رضا دهقانی یخ کالایی تجملی به شمار می رفت و از آنجایی که کالایی ضروری در زندگی روزمره نبود و برای تهیه آن می بایست هزینه ای پرداخت شود، فقط اشخاص مرفه می توانستند از آن بهره مند گردند. البته کسانی که در زمان انبار کردن یخ در زمستان همکاری می کردند مقداری یخ به طور رایگان به آن ها تعلق می گرفت. مالکان یخدان ها از اقشار ثروتمند بودند و فروش یخ درآمد بسیار خوبی برای آن ها داشت. قرار گرفتن برخی از یخدان ها نظیر یخدان روستای بهلگرد و یخدان باغ و عمارت شوکت آباد بیرجند در کنار عمارات اعیانی گواهی بر این ادعاست.

در مقاله "یخچال های سنتی فلات ایران" نوشته برنارد هوکارد و ماری پیر بروتو آمده است : بیشتر یخدان ها به تجّاری تعلق داشت که تا اوائل سال های دهه 1960 یخ را به صورت‏ مستقیم به افراد یا به بازار می‏فروختند. یخدان عباس آباد از سوی‏ حاجی آقا علی، مالک بزرگی که زمین هایی در رفسنجان و روستاهای اطراف آن داشت، ساخته شده بود. یخ را به دهقانانی که روی زمینهای متعلق به این ارباب کار می‏کردند بطور مجانی می‏دادند. اضافه تولید به دیگر روستاییان فروخته‏ می‏شد. رسم بر آن بوده که مالکان قدیمی دست‏کم بخشی از تولیدات‏ آن را برای مصرف مردم وقف می‏کرده‏اند. از برف و یخ عموماً در ضیافت ها و مراسم ازدواج یا اطعام در حسینیه‏ها به مناسبت اعیاد مذهبی استفاده می‏شد.

به طور دقیق نمی دانیم نخستین یخدان ها در چه زمانی ساخته شدند. به گفته کتاب "یخ سازی طبیعی و سنتی در ایران" سوزنی شاعر قرن ششم هجری از نخستین کسانی است که در اشعارش به یخدان اشاره می کند :

نه به مرد یک اندرم یخدان                       نه سخن چون فقاع یخدانی

کس از محلت مرد یک از رز و یخدان         نه میوه آرد و نه یخ نماند پندارم

کلاویخو که در سال 1403 میلادی از طرف پادشاه اسپانیا به دربار تیمور در ایران فرستاده شد از شهرهای مختلفی در ایران دیدن کرد. وی در سفرنامه اش در مورد شهر تبریز به سقاخانه هایی اشاره کرده که به هنگام تابستان در آن ها یخ می انداختند. در هر حال یخدان هایی که تاکنون باقی مانده اند بین دوره های صفوی و قاجار بنا شده اند. البته در کتاب "جاذبه های گردشگری کاشان" نوشته محمد حمیدی نژاد آمده است که قلعه ی جلالی و یخچال های جنب آن از آثار دوره سلجوقی است. اما به نظر می رسد که فقط دیوارهای قلعه مربوط به آن دوره باشد و یخدان ها در دوره صفوی ساخته شده باشند. لازم به ذکر است که در منابع کلمه یخچال هم به کار رفته اما چون امروزه این کلمه برای یخچال های صنعتی و طبیعی به کار می رود در این مقاله از کلمه یخدان استفاده کرده ایم.

معانی یخدان  

در لغت نامه های دهخدا و عمید معانی زیر برای واژه یخدان آمده است :  

1. هرجایی که در آن یخ را نگاه می دارند.

2. گودی که در زمین کنند نگاهداری یخ را از زمستان تا تابستان.

3. گودال بسیاربزرگ سرپوشیده در زمین که در فصل زمستان در آنجا یخ انبار می‌کنند و برای تابستان نگه می‌دارند.

4. صندوق چوبی یا فلزی یا پلاستیکی نگه داشتن قطعات یخ را.

5. صندوق فلزی یا چوبی که میوه یا خوراکی‌های دیگر را در آن کنار یخ می‌گذارند تا سرد شود.

6. صندوق اطعمه و حبوبات. 

7. دو تا صندوق است به هم بسته که در سفر همراه بردارند و آن دو نوع است یکی یخدان شربتخانه که اطعمه در آن باشد و دوم یخدان صندوقخانه که آلت فراشه در آن نگهدارند.

8. صندوقی چوبی که روی آن‌ را مخمل یا تیماج می‌کشند برای نگهداری رخت و لباس، رخت دان.

9.قدح سفالین، کاسه سفالین آبخوری، ظرف سفالین چون کاسه خوردن آب را با دیواره ای کوتاهتر از کاسه.

معماری 

معماری یخدان با توجه به شرایط اقلیمی هر منطقه تغییر می کند. به طور کلی از لحاظ معماری می توان آن ها را به چهار دسته تقسیم کرد :

1. یخدان گودالی شکل و دارای دیوار سایه انداز

ساده ترین شکل آن گودالی بود که در زمین حفر می شد. یخ در این گودال انبار و سپس با کاه، حصیر، شاخه های گیاهان و گل پوشانده می شد. این نوع یخدان ها بسیار بزرگ بودند و یخ می توانست تا آخر تابستان و حتی بیشتر دوام بیاورد. از طرف جنوب، شرق و غرب گودال سه دیوار سایه انداز وجود داشت که مانع تابیدن آفتاب بر گودال و در نتیجه خنک ماندن آن می شد. شهر اصفهان به خاطر داشتن این نوع یخدان معروف بود. به نقل از کتاب "معماری اصفهان" نوشته محمد رستمی نجف آبادی، در کتاب "نصف جهان فی تعریف اصفهان" تعداد یخچال های اصفهان بیش از 40 باب ذکر شده است. در کتاب "بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران" نوشته دکتر وحید قبادیان به نقل از بعضی از گردشگران خارجی مانند ارنست هولستر گفته شده که فقرا نیز می توانستند از یخ بهرمند شوند. شاید این گفته در مورد شهر اصفهان که تعداد یخدان ها زیاد، ابعاد آن ها بزرگ و یخ سازی در آن نسبت به شهرهای کویری راحت تر بوده قابل قبول باشد. البته نباید فراموش کرد که کیفیت یخی که به اشخاص داده می شد یکسان نبوده است. شاید هم این گردشگران مصرف یخ را توسط مردم عادی در زمان اجرای مراسم مذهبی یا جشن های خاص دیده باشند چون همانطور که در بالا گفتیم کلاویخو از انداختن یخ در سقاخانه ها گزارش داده است.

2. یخدان تاق دار و بدون دیوار سایه انداز 

نوع دوم یخدان های تاق دارمی باشند که به ویژه درشمال مرکزی، غرب و شمال غربی ایران یافت می شوند. برای مثال می توان یخدان های تهران، ساوه، همدان، زنجان، تبریز، مراغه و ارومیه را نام برد. به دلیل خنکی هوا در بعضی از این شهرها استفاده از کاه برای پوشاندن یخ ضروری نبود و یخ به راحتی تا پایان تابستان باقی می ماند. این یخدان ها مخزن مستطیل شکل و تاق دار دارند که مانند نوع قبل در زیر زمین قرار گرفته اما فاقد دیوار سایه انداز می باشند. از این نوع می توان به یخدان قائم مقام فراهانی در تبریز اشاره کرد.

    3. یخدان با سقف چوبی و بدون دیوار سایه انداز

مخزن این یخچال برخلاف جاهای دیگر ایران از تنه درختان تبریزی و گل پوشانده شده است. این نوع سقف همان است که در بیشتر روستاهای ایران خانه ها با آن ساخته شده اند. برای مثال می توان به یخدان روستای جابان اشاره کرد که در 80 کیلومتری شرق تهران در جاده فیروزکوه قرارگرفته است. این نوع یخدان عمومیت ندارد و کمتر مشاهده شده است.

    4.یخدان دارای گنبد و فاقد دیوار سایه انداز

در مناطقی که سرما کوتاه مدت اما شدید و اختلاف دمای شب و روز زیاد است، یخدان ها دیوار سایه انداز ندارند چون عمل یخ بستن در زمان خیلی کوتاه صورت می گیرد. در این حالت انتقال یخ به مخزن باید بسیار سریع انجام شود چون شرایط جوی خیلی متغیر و دما دارای نوسان زیاد است. یخدان های سبزوار، سمنان و شاهرود از این دسته اند.

 5. یخدان گنبددار با دیوار سایه انداز

پیچیده ترین و کامل ترین یخدان ها از نظر معماری یخدان های شهرهای کویری می باشند که از این بخش ها تشکیل شده اند : گنبد، مخزن یخ، پلکان منتهی به مخزن، سطح شیب دار برای سردادن قطعات یخ به مخزن، چاه تخلیه، در انبار کردن و در تخلیه یخ، دیوارهای سایه انداز، حوض های یخ بند، دکه (اتاقک) فروش یخ، انبار کاه و اتاقک ویژه نگهبان و کارگران.

در این نوع یخدان مخزن به شکل یک مخروط ناقص است که به وسیله یک گنبد مخروطی شکل پوشیده می شود. دسترسی به مخزن از طریق یک پلکان صورت می گیرد. در میان مخزن یا جایی بیرون از آن، چاه کوچکی قرار دارد که آب حاصل از ذوب یخ در آن جمع می شود. گنبد از خارج پلکانی است. پله ها بالا رفتن از گنبد برای تعمیر آن را امکان پذیر می سازند. در نوک گنبد روزنه ای تعبیه شده که باعث تخلیه گرمای درونی یخدان می گردد. متأسفانه اخیراً مشاهده کردم که سوراخ گنبد یخچال قلعه جلالی کاشان پس از تعمیرات اخیر به طور کامل مسدود شده است. برای تهویه مناسب گنبد بلند ساخته می شود و برای استحکام بیشتر ضخامت آن از پایین به بالا کاهش می یابد. شکل گنبد این ویژگی را دارد که باعث می شود که در طول روز قسمتی از آن در سایه و قسمت دیگر در معرض آفتاب قرار گیرد، در صورتی که سقف های افقی در تمام مدت روز در معرض نور خورشید قرار دارند. هر چه ارتفاع گنبد بیشتر باشد تهویه هوا در آن بهتر صورت می گیرد. این ویژگی معماری در شهرهای کویری بسیار گرم نظیر ابرکوه و میبد مشاهده می شود.

همان طور که ذکر کردیم یخدان دارای سه دیوار سایه انداز است. دیوار اصلی که درازای آن از دیگر دیوارها بیشتر است دیواری است که در سمت جنوب حوض های یخ بند قرار دارد، یک دیوار در سمت شرق و دیوار دیگر در سمت غرب قرار دارد. دو دیوار شرقی وغربی عمود بر دیوارجنوبی می باشند. نقش این دیوارها سایه انداختن بر روی حوض های یخ بند می باشد که در بین آن ها واقع شده اند. حوض ها در شمال و گنبد در جنوب دیوار اصلی قرار می گیرد. ارتفاع دیوارها بستگی به زاویه تابش خورشید در ظهر زمستان دارد. یخدان ها گاهی در کنار دیوارهای دفاعی شهر ساخته شده اند تا امکان استفاده از سایه آن ها برای خنک نگه داشتن حوض ها میسر گردد. یخدان های صفوی کاشان که در کنار دیوارهای سلجوقی شهر بنا شده اند از این نمونه اند. در بعضی شهرها نظیر ابرکوه چند دیوار سایه انداز به طور موازی در کنار یکدیگر ساخته شده اند. یخدان های گنبددار با دیوارهای سایه انداز در شهرهای کویری زیادی نظیر بم، کرمان، سیرجان، کاشان، میبد، ابرکوه، گناباد و بافران ساخته شده اند.

به گفته ماکسیم سیرو در کتاب کاروانسراهای ایران، یکی از ویژگیهای این دیوارها حبس کردن باد است که عمل یخ زدن را سرعت می بخشد. اگر جهت بادگیرهای شهر میبد که همگی به طرف شمال هستند را در نظر بگیریم این گفته توجیه می شود چون دیوارهای سایه انداز دقیقاً هم جهت بادگیرهای این شهر می باشند و کمترین باد را به دام می اندازند. ایشان اضافه می کنند که چون اختلاف دما در روز بین سایه و آفتاب 15 تا 20 درجه است، قرار گرفتن حوض ها در سایه باعث می شود که عمل یخ بستن در طول روز هم ادامه یابد.

یخدان ها بیشتر دو در دارند یکی مخصوص انبار کردن یخ در زمستان و دیگری مخصوص برداشت در تابستان. اولی که به طرف حوض های یخ بند باز می شود رو به شمال و دومی رو به جنوب قرار دارد. خاطر نشان کنیم که در یخدان ابرکوه در حال حاضر چهار در وجود دارد که دو تای آن ها بعدها اضافه شده اند. به نظر می رسد که این یخدان پس از دوره قاجار کاربری دیگری یافته و دو در به آن اضافه شده است. شاید در زمانی به عنوان آب انبار مورد استفاده قرار می گرفته است. یک لوله سفالی شبیه به تنبوشه انتقال آب هم در پایه گنبد یخدان میبد به چشم می خورد.

البته یخدان هایی که تمام این عناصر را حفظ کرده باشند نادرند. یخدان های میبد، مؤیدی کرمان و بیدخت گناباد بیشتر عناصر تشکیل دهنده خود را حفظ کرده اند. قرار گرفتن بعضی از یخدان ها در کنار جاده های اصلی و کاروان رو نظیر یخدان های ابرکوه، ده نمک، میبد و سبزوار فرضیه استفاده کاروانیان از یخ را تأیید می کند.

پیش از به وجود آمدن جعبه های کائوچویی، در منازل برای نگهداری یخ از جعبه های چوبی به نام یخدان استفاده می کردند. یخدان های چوبی بعدها به جعبه های کائوچویی تبدیل شدند که نوع پیشرفته تر آن همان کلمن های امروزی است. در کتاب "سیری در ساوه" به قلم احمد ابراهیمی شیرکوهی آمده است : مردم یخ می خریدند و در خانه زیر کاه نگهداری می کردند تا از این راه 24 ساعت یخ را نگه دارند. این کار ادامه داشت تا این که در سال 1335 کارخانه یخ سازی ایجاد شد.البته آقای وحید قبادیان نگهداری یخ در کاه را تا 5 ساعت نوشته است. البته در منابع دیگر به حمل و نگهداری یخ و برف لای نمد، گونی کنفی و یا کیسه های پشمی هم اشاره شده است. استفاده از کاه برای نگهداری میوه هنوز هم در برخی از روستاهای ایران رایج است. بستنی بندها یخدان های کوچک چوبی داشتند که در آن یخ می ریختند. سپس مایه شیر را در ظرف فلزی ریخته آن را در یخدان می گذاشتند و می چرخاندند تا دمای آن به صفر برسد و به این شیوه بستنی درست می کردند. در صورت نبود یخ کسانی را به کوه برای جمع آوری برف در قله ها می فرستادند. در مجاورت کوهها جایی که برف فراوان است ساده‏تر آن‏ بوده که برف متراکم در کوه را به شهرها ببرند. در این شهرها در خانه اغلب اشراف انبارهایی برای یخ‏ یا برف وجود داشت که به آنها نیز یخدان می‏گفتند.

مصالح بنایی مورد استفاده در یخدان

به طور کلی مصالح به کار رفته در یخدان ها سنگ، آجر، ساروج، خشت و کاه گل است. خشت و کاه گل از عایق های بسیار خوب در برابر گرما می باشند و دلیل آن متخلخل بودن و وجود حباب های هوا در آنها و همچنین رنگ این ماده است که نور را بسیار کم جذب می کند. لازم به ذکر که در اروپا استفاده از کاه گل به عنوان عایق در ساختمان ها دوباره رایج شده است .

ساروج : ماسه+خاکستر+آهک+لویی (گل نی). در برخی منابع به جای لویی از پشم گوسفند و موی بز نام برده شده و سفیده تخم مرغ هم از ترکیبات ساروج آورده شده است. البته ترکیبات ساروج در مناطق مختلف متفاوت است و بستگی به ساختمانی دارد که در آن استفاده می شود.

ساخت و برداشت یخ

روزهایی که دما به زیر صفر درجه می رسید به تدریج به حوض های یخ بند آب می انداختند تا کم کم منجمد و تکه های بزرگ یخ تشکیل شود. گاهی شب ها محوطه اطراف حوض ها را آب پاشی می کردند تا دما با وزیدن باد سرد زمستان بیشتر کاهش یابد و فرایند انجماد سریع تر صورت پذیرد. ماه های دی و بهمن به ویژه در چهل روز اول زمستان (زمانی میان چله بزرگ و کوچک) بهترین زمان برای ساخت یخ بود. ناگفته نماند که امکان استفاده از یخ یخچال های طبیعی نیز وجود داشت. گاهی به جای ساخت یخ، برف موجود در همان مکان را جمع و سپس فشرده می کردند و مقداری آب روی آن می ریختند تا تکه های بزرگ یخ تشکیل شود. گاهی هم برای جمع آوری برف به کوه های اطراف می رفتند. ماکسیم سیرو در کتاب کاروانسراهای ایران می گوید : مشاهده آوردن هر روزه یخ، از کوههایی به فاصله 30 کیلومتر تا منطقه مسکونی، چیز دشواری نیست.

برای این که تکه های یخ به هم نچسبند و کار برداشت به آسانی انجام شود، به طور منظم بین لایه های یخ کاه می ریختند. این کار را ادامه می دادند تا ارتفاع یخ به سطح زمین برسد. البته کاه و حصیر و شاخه های گیاهان نقش عایق را هم به عهده داشتند. گاهی در زمان انبار کردن یخ دانه های انار را لا به لای آن می ریختند تا در هنگام برداشت، تکه های بلورین یخ قرمز رنگ شود. این یخ زیبا، گران و زینت بخش سفره ثروتمندان بود (سیمای جهانگردی استان کرمان).

پس از پرشدن یخدان جلو درها را دیوار می گرفتند تا راه نفوذ گرما از آن ها بسته شود. دیوارها تا زمان برداشت یخ در تابستان به همان صورت باقی می ماندند. ضخامت زیاد دیوارها و همچنین لایه کاه گل بیرونی نقش اصلی را در عایق کردن یخدان به عهده داشتند. ایجاد مخزن در زیرزمین نیز به این امر کمک می کرد. هر چه یخ ذخیره شده یکدست تر و حجم آن بیشتر بود ماندگاری آن طولانی تر می شد. در مناطق گرم برای به حداقل رساندن نفوذ گرما به درون یخدان برداشت یخ در هنگام صبح و یا غروب صورت می گرفت. پر کردن یخدان گاهی با جشن و سرور همراه بود و در بعضی جاها جشن هایی مانند چهار شنبه سوری در کنار یخدان برگزار می شد.

لازم به ذکر است که بر اساس کتاب "یخ سازی طبیعی و سنتی در ایران" می توان در دماهای اندکی بالاتر از صفر درجه هم به طور طبیعی یخ تولید کرد. برای مثال در یک بررسی تجربی در شیراز ملاحظه شده که می توان در شب صاف زمستانی وقتی که دمای هوا حداکثر 4 درجه سانتیگراد باشد به طور طبیعی یخ تولید کرد. تولید یخ در دمای بالاتر از 4 درجه امکان پذیر نیست.

گاهی در امتداد در تخلیه، یک فضای راهرو مانند قرار دارد که در عرض پایه گنبد تعبیه شده و محلی بوده برای تحویل یخ به مشتری. این فضا در واقع یک دکه کوچک فروش یخ بود. گاهی اتاقک نگهبان هم در جنب آن قرار دارد. به نقل از کتاب "یخ سازی سنتی در ایران" در همین مکان و یا توسط فروشندگان دوره گرد به فروش می رسید و در کتاب "بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران" آمده است که برف کوبیده شده در مغازه ها به فروش می رفت و در شهر زنجان یخ را در مغازه های میوه و سبزی فروشی می فروختند. در مقاله "یخدان حاجی خانی ابهر" نوشته سید قاسم موسوی در شهر ابهر یخ در مغازه ها به فروش می رفته است.

تعداد روزهای یخبندان و تاثیر تغییر اقلیم بر آن

در منابعی که مطالعه کردم آمده است که دمای مکانی که برای ساختن یخدان در نظر گرفته می شود، باید دست کم در 10 تا 20 روز از سال به زیر صفر درجه برسد. این تعداد روزهای یخبندان برای پرکردن یخدان ها به نظرم ناکافی آمد. برای اطمینان بیشتر به سایت های هواشناسی یا سایت های رسمی دیگر مراجعه و آمارهای زیر را برای شهرهای کویری و گرم که در سابق یخدان داشته اند و دمای هوای تابستان در آن ها به بالای 40 درجه می رسد به دست آوردم. در مواردی که روزهای یخبندان شهر دارای یخدان را به دست نیاوردم، تعداد روزهای یخبندان نزدیکترین شهر به آن را که دارای همان شرایط آب و هوایی است پیدا کردم، برای مثال اردستان به جای زواره، اراک به جای محلات و قم به جای ساوه. همان طور که در پایین مشاهده خواهید کرد، کمترین روزهای یخبندان مربوط به خور و بیابانک با 6 روز و طبس با 2 روز می باشد. چون نرخ میانگین روزهای یخبندان طبس را به دست نیاوردم و فقط روزهای یخبندان سال 1380 را پیدا کردم، آن را برای گرفتن میانگین به حساب نیاوردم چون آمار مربوط به یک سال خاص قابل اعتماد نمی باشد، در صورتی که آمار ارائه شده برای شهرهای دیگر نرخ میانگین و یا نزدیک به آن می باشد.

بر اساس داده های هواشناسی در سال های اخیر تعداد تقریبی روزهای یخبندان اردستان 55 روز (در فاصله سال های 1356 تا 1366)، اصفهان 70 روز، اراک 80 روز، بجنورد 131 روز (آمار سی ساله 1355 تا 1385)، بیرجند 48 روز، بم 9، 20 و 32 روز گزارش شده است، تربت جام 76 روز، تربت حیدریه 94 روز، تهران 37 روز، خور و بیابانک 6 روز، خواف 87 روز، رفسنجان 54 روز، سبزوار 59 روز (در فاصله سال های 1350 تا 1390)، سیرجان 59 روز، سمنان 48 روز، شیراز 41 روز (میانگین سال های 1350 تا 1390)، طبس 2 روز (در سال 1380)، فردوس 70 روز، قم 62 روز (میانگین استانی)، قوچان 120 روز، کاشان 48 روز، کاشمر 38 روز، کرمان 77 روز، گناباد 51 روز، مشهد 89 روز، میبد 52 روز (در سال 83) و یزد 53 روز می باشد. نرخ میانگین تعداد روزهای یخبندان شهرهای نامبرده در بالا (بدون طبس و خور و بیابانک) حدود 65 روز در سال می باشد.

مطالعات انجام شده در رابطه با گرمایش جهانی نشان می دهد که میانگین جهانی دمای جو زمین افزایش یافته و تعداد روزهای یخبندان رو به کاهش است. در دوره 1330-1380، کاهش ۱۱ درصدی از میانگین روزهای یخبندان در بیش از یک سوم ایران گزارش شده است. در مورد تأثیر تغییر اقلیم بر روند تعداد روزهای یخبندان در آینده نیز مورد مطالعات متعددی انجام شده است.بر اساس این مطالعات تاریخ وقوع اولین یخبندان پاییزه در کل ایران برای سال­های ۲۰۲۵ و ۲۰۵۰ میلادی به ترتیب به میزان ۹-۵ روز و ۱۵-۸ روز به تأخیر خواهد افتاد و آخرین یخبندان بهاره به میزان ۸-۴ روز و ۱۲-۷ روز زودتر روی خواهد داد. شدت تغییر از شمال به جنوب و از غرب به شرق کشور افزایش خواهد یافت.

در حین این پژوهش به چند آمار جالب دست یافتم که دانستن آن خالی از لطف نیست. بیشترین کاهش مربوط به ایستگاه سبزوار به میزان ۹/۹- روز در هر دهه کمتر از یک درصد بوده است. کاهش 80 روز یخبندان در سال های 1336-1345 به کمتر از 20 روز در سال 1375 قابل تأمل است. کاهش نرخ تعداد روزهای یخبندان در ایستگاه های تهران، اصفهان، مشهد و شیراز به ترتیب برابر با 6/86، 4/42، 4/13 و 4/1 در هر دهه هستند. ایستگاه­هایی مانند زاهدان و زنجان بدون تغییر بوده­اند. روند مثبت تعداد روزهای یخبندان در ایستگاه­های ارومیه، شهرکرد و بیرجند بر خلاف الگوی گرمایش جهانی بوده است. طی دهه اخیر افزایش دما به میزان 0/8 درجه در اراک باعث گردیده تا تعداد روزهای یخبندان از 90 روز به 80 روز کاهش یافته و متوسط بارش برف از 12 مورد به 3 مورد در سال برسد. بر اساس آمار ایستگاه شیراز طی دوره 1350-1390 کمترین روزهای یخبندان شیراز در سال 1377، به مدت 6 روز و در سال 1390 ناگهان به 80 روز افزایش یافته است. از همه این داده ها می توان نتیجه گرفت که تعداد روزهای یخبندان در گذشته بیشتر بوده و شرایط یخ سازی همیشه یکسان نبوده و گاهی هم در مکان یخدان غیر ممکن بوده است. پس در این جا جستجوی برف در کوه ها و یا همان محل و تبدیل آن به یخ ضروری می نماید.

قیمت و کیفیت یخ

قیمت یخ بستگی به کیفیت آن داشت. بهترین و گران ترین آن "یخ بلوری" نامیده می شد و برای خنک کردن نوشیدنی ها مورد استفاده قرار می گرفت. نوع دیگر آن که از نظر کیفیت متوسط بود برای خنک نگه داشتن مواد غذایی استفاده می شد. مشتری نوع سوم که از نظر کیفیت از دو نوع دیگر پایین تر و ارزان تر بود، بستنی بندها بودند. چون بستنی بندها برای درست کردن بستنی مایه ی آن را در ظروف فلزی می ریختند و سپس آن را در یخ می گذاشتند و بدین ترتیب یخ با بستنی تماس مستقیم نداشت و باعث آلودگی شیر نمی شد. بنابر مقاله "یخچال حاجی خانی ابهر" نوشته سید قاسم موسوی در سال 1335 تا 1345 قیمت یخ هر کیلو 1 ریال و بیشترین مصرف آن در بستنی فروشی ها بوده است.

زوال یخدان ها

ورود یخچال های صنعتی به ایران از ابتدای دهه 1320 به تدریج به حیات یخدان های سنتی پایان داد. مسلم است که تهیه یخ به وسیله یخچال صنعتی در مقایسه با یخدان سنتی بسیار ساده و کم هزینه است اما دلیل اصلی رها کردن یخدان های سنتی بهداشتی نبودن یخ بود. در زمانی که آب در طول چند روز در حوض های یخ بند می ماند تا تکه های بزرگ یخ تشکیل شود، ممکن بود که آب توسط حیوانات یا گرد و خاک و خار و خاشاک آلوده شود. در ضمن در داخل یخدان یخ با کاه و گل تماس مستقیم داشت و فقط یخ لایه های میانی تمیز و شفاف می ماند و بدون شک این یخ ممتاز مشتری خاص خود را داشته است. در مقاله "یخچال های سنتی ایران" به یخدانی در روستای جابان در 80 کیلومتری شرق تهران بر سر راه فیروزکوه اشاره شده که تا سال 1367 فعال بوده و در سال 1368برای همیشه تعطیل شده است.

بازده یخدان ها

سئوالی که برای بنده بی جواب ماند و در هیچ کدام از منابع در دسترس از آن حرفی به میان نیامده بازده یخدان هاست، یعنی چقدر از یخ ذوب می شده و چقدر از آن باقی می مانده و مورد استفاده قرار می گرفته است. مسلم است که بازده یخدان به منطقه ای بستگی دارد که در آن واقع شده و بازده یک یخدان در تبریز با یخدانی در بم یا میبد خیلی متفاوت است. اما نباید فراموش کرد که هر چه از شمال غرب به مناطق کویری نزدیک می شویم معماری یخدان ها کامل تر و پیچیده تر می شود و به کارگیری فنون پیشرفته تر در ساخت تا حدودی اختلاف دما را جبران می کند. به نقل از کتاب "یخ سازی طبیعی و سنتی در ایران" یخ های یخدان شهر بم تا نیمه خرداد به طور کامل مصرف می شده چون این یخدان متعلق به ملاکین بزرگ منطقه بوده که با فرارسیدن فصل گرما از بم کوچ کرده به ییلاق های منطقه می رفتند و پس از آن دیگر نیازی به یخ نداشته اند، به همین دلیل یخ ها را قبل از کوچ به طور کامل استفاده می کردند.

یخدان ابرکوه

در تاریخ 1393/5/25 ابعاد مخزن یخدان ابرکوه را نیز جهت مقایسه با یخدان میبد اندازه گرفتم. مشکلی که در اندازه گرفتن یخدان ابرکوه پیش می آید این است که به دلیل تخریب مخزن ابعاد آن نامنظم شده است. جهت رفع این مشکل ابعاد آن را با متر و ریسمان از چندین جهت اندازه گرفتم و سپس میانگین اعداد به دست آمده را محاسبه کردم و حجم مخزن عدد تقریبی 113 متر مکعب به دست آمد. محاسبه دقیق حجم آن پس از بازسازی کامل امکان پذیر خواهد بود. عدد به دست آمده نشان می دهد که حجم مخزن یخدان ابرکوه تقریباً یک سوم حجم یخدان میبد است. با توجه به قرار گرفتن یخدان میبد در کنار جاده کاروان رو اصلی و این که هوای میبد به طور تقریبی 3 درجه از هوای ابرکوه گرم تر است بزرگتر بودن مخزن آن قابل توجیه است. البته در ابرکوه روبروی همین یخدان در آن طرف جاده یخدانی دیگر با ابعاد مشابه وجود دارد که ساختمان های جدید مانع دیدن آن می شوند. این یخدان در حال تخریب است و به زباله دانی تبدیل شده است.

یخدان روستای کوثر در بیدخت گناباد

در تاریخ 1393/8/21 از یخدان کوثر بازدید و ابعاد مخزن آن را به کمک خانم فرانسوی که راهنمای ایشان بودم اندازه گرفتم. حجم مخزن توسط دوست گرامی آقای دکتر حسین نظام آبادی استاد برق و الکترونیک دانشگاه بم محاسبه شد و عدد تقریبی 254 متر مکعب به دست آمد. مصالح به کار رفته در مخزن فقط می تواند ملات آهک و یا سنگ و ملات باشد اما مخزن این یخدان بدون دقت و نامنظم با کاه گل تعمیر شده است. در این جا هم مانند یخدان ابرکوه مجبور شدم ابعاد را از چند جهت مختلف اندازه بگیرم و عدد میانگین را انتخاب کنم. چند نکته در این یخدان توجه من را جلب کرد. یکی سطح شیب داری است که یخ را از روی آن به داخل مخزن سر می دادند و در یخدان هایی که تاکنون دیده ام این سطح شیب دار از بین رفته و دیگر وجود ندارد. دیگری اتاق نگهبان و مسئول یخدان بود که در جنب درب روبروی حوض های یخ بند واقع شده است. اتاقکی کوچک که اجاقی هم در درون آن قرار دارد.

چیز دیگری که منحصر به فرد و از همه جالب تر است بادگیرهایی بسیار ساده است که در دیوار سایه انداز تعبیه شده اند. دریچه ورودی بادگیر به طرف جنوب و خروجی آن به طرف شمال یعنی رو به حوض های یخ بند قرار دارد. این دریچه ها برای هدایت باد به طرف حوض ها و سرعت بخشیدن به عمل انجماد ساخته شده اند. اول برای این تعبیر خود تردید داشتم. با خود برای این کاربرد و نتیجه گیری منطقی فکر می کردم که ناگهان چشمم به بادگیرهای روستای کوثر افتاد که جهت آن ها دقیقاً با بادگیر های دیوار سایه انداز یکی بود. پس از آن متقاعد شدم دلیل ساخت این دریچه ها هدایت جریان باد سرد بر روی حو ض هاست. این ویژگی معماری را در جایی دیگر تاکنون مشاهده نکرده ام. خروجی باد که به طرف حوض های یخ بند قرار دارد در سطح زمین اما ورودی آن در سطح بالاتری قرار دارد و کانال بادگیر از درون شبیه بادگیرهای چپقی سیرجان می باشد.

یخدان قائم مقام فراهانی در تبریز

این یخدان در سال 1180 شمسی توسط بانو تاج ماه بیگم خواهر میرزا ابوالقاسم قائم مقام فراهانی که در آن زمان در تبریز زندگی می کردند در محله ششگلان بنا گردید. در تاریخ 94/4/12 موفق شدم این یخدان را از نزدیک ببینم و ابعاد آن را اندازه گیری کنم. این یخدان از نوع تاق دار و بدون دیوار سایه انداز است. مخزن یخدان مکعب مستطیل است و فقط تاق آجری آن از سطح زمین بیرون می باشد. این یخدان در اواخر سال 92 به همت آقای باغبان زاده مرمت و به رستوران تبدیل شد. این کاری بسیار شایسته و نیکو جهت حفظ آثار تاریخی است چون پیش از این خرابه ای بیش نبود و گاهی محل تجمع نااهلان. کار ایشان قابل قدردانی است چون هر لحظه امکان داشت این یخدان هم به سرنوشت دیگران تبدیل و از صحنه روزگار محو شود. به کمک همسرم و آقای اصغرصفی پور که یکی از کارکنان رستوران و از اعضای گروه موسیقی آن می باشد ابعاد مخزن را اندازه گرفتم. آقای صفی پور اشاره کردند که حوض های یخ بند در گذشته در پشت یخدان قرار داشته اند اما در حال حاضر در حیاط دبیرستان مجاور به نام ام بنین و ام ابیها قرار گرفته اند و دیگر هیچ اثری از آن ها نیست. ایشان کانال تخلیه آب حاصل از ذوب و همچنین دریچه ای که از آن یخ ها را داخل می ریختند نشانم دادند. توضیحاتی نیز در مورد تغییر نقشه جزئی برای تبدیل یخدان به غذاخوری دادند که برای بنده بسیار مفید بود. بدون توضیحات ایشان درک موقعیت گذشته بنا نسبت به زمان حال برایم میسر نمی شد. از محبت و مهمان نوازی ایشان کمال تشکر را دارم و مطالبی را که توانستم در این مورد بنویسم مدیون ایشان هستم.

تمام مخزن از سنگ و ساروج است و تنها تاق گهواره ای آن از آجر ساخته شده است. البته در بیرون، تاق یخدان به وسیله دیواری از چهار طرف محصور شده است. ابعاد را اندازه گرفتم و حجم مخزن را محاسبه کردم. اگر حجم آن را از کف مخزن تا کف راه پله ورودی کنونی حساب کنیم عدد تقریبی 1540 متر مکعب به دست می آید. در این حالت فرض بر این است که سطح یخ از کف راه پله ورودی بالاتر نمی آمده است.

یخدان جابان

در حین این پژوهش به مقاله ای ارزشمند از برنارد هوکارد و ماری پیر بروتو ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم تحت عنوان "یخچال های سنتی فلات ایران" در پایگاه مجلات تخصصی نور برخوردم که آن را با تلخیص در این جا می آورم :

"... در 80 کیلومتری شرق تهران بر سر راه فیروزکوه روستایی به نام جابان قرار دارد.ارتفاع این روستا از سطح دریا 1800 متر است. در این روستا یخچالی وجود دارد که در دهه 1930 ساخته شد. در جابان سرمای شدید زمستان ساختن یخ به‏ مقادیر بسیار زیاد را امکان‏پذیر می سازد. تولیدات این یخچال برای استفاده‏ مردم محل نبوده بلکه برای رفع نیاز کسانی بوده که برای گذراندن تابستان به ییلاق ها و روستاهای کوهستانی نزدیک به جابان می‏آمده‏اند و همچنین برای رفع نیاز برخی شهرهای‏ مازندران و حتی گرگان، جاهایی که آب‏ و هوای گرم و مرطوب تولید یخ را به کمک فنون سنتی غیرممکن می‏کرده است. تولیدات این یخچال به قم و تهران‏ هم می رسید. مشتریهای محلی این یخچال رستورانها و چای خانه‏های محل رفت ‏وآمد گردشگران بودند. مخزن مستطیلی‏ شکل یخدان به طول 35، عرض 8 و عمق 12 تا 15 متر است که آن را در صخره بریده‏اند و سقف آن از تنه درختان تبریزی و گل پوشانده شده است. در پایان زمستان برای جلوگیری از ذوب‏ سریع یخ ها آنها را تنها با کاه می‏پوشانده‏اند. دوره فروش یخ ها از سیزده‏ به در تا ماه مهر بوده است. تنها نگهبان یخچال که کار ساختن یخ را سرپرستی می‏کرده و با کمک یک دستیار آن ها را می‏فروخته برای تمام سال استخدام می‏شده است. بدون احتساب‏ مشتریان محلی، در دهه 1330 شمسی یخچال در بحبوحه فصل گرم هرروز 5 تا 6 کامیون 12 تنی فروش داشته است. حال آن که در سال 1355 یخچال جابان روزانه فقط پنج تا شش خروار، یعنی 200 تا 240 کیلو گرم، یخ را به قیمت هر من (4 کیلو گرم) یک تومان می‏فروخته است. کامیونداری اهل‏ روستای مجاور تا سال 1970 گاه ‏به ‏گاه یخ از یخچال جابان برای فروش به مازندران می‏برده است. یخچال جابان در سال 1368 برای همیشه تعطیل شد... ." بر اساس ابعاد آورده شده در بالا حجم تقریبی این یخدان 3800 متر مکعب بوده و از تمام یخدان هایی که می شناسم حجیم تر است.

یخدان میبد

در آخر به عنوان نمونه به معرفی ابعاد یخدان میبد که مربوط به دوره صفوی و از بهترین یخدان های کویری است می پردازیم. بیشتر ابعاد ذکر شده از منابع کتاب خانه ای گردآوری شدند. بعضی از ابعاد مخزن که در هیچ کدام از کتاب ها از آنان ذکری به میان نیامده بود سه بار توسط اینجانب نویسنده این مقاله در تاریخ های 92/11/29 و 93/1/17 و بار آخر در تاریخ 94/1/19 اندازه گیری شد و حجم آن از طریق فرمول مخروط ناقص توسط آقای دکتر حسین نظام آبادی استاد برق و الکترونیک دانشگاه بم برای نخستین بار محاسبه گردید. از زحمات ایشان سپاسگزارم.

ارتفاع گنبد از سطح زمین : 15 متر

ضخامت گنبد در پایه : 2/5 متر (دو و نیم)

ضخامت گنبد در نوک : 20 سانتی متر

قطر مخزن در بالا : تقریباً 13 متر

قطر مخزن در پایین : تقریباً 6/65 متر (شش و شصت و پنج)

طول دامنه شیبدار مخزن : تقریباً 5/50 متر (پنج و پنجاه)

حجم تقریبی مخزن : 353 متر مکعب

ارتفاع دیوارهای سایه انداز : 8 متر

طول دیوار سایه انداز اصلی : 42 متر

طول دیوارهای سایه انداز شرقی و غربی : 20 متر

ضخامت دیوارهای سایه انداز در پایین : 2 متر

به دلیل به کار بردن آجرهای سه گوش در نوک دیوارها، ضخامت در بالا به صفر می رسد.

تعداد پله ها : 13 عدد از 25 تا 30 سانتی متر

طول حوض های یخ بند : 17/80 متر (هفده و هشتاد)

عرض حوض های یخ بند : 6/20 متر (شش و بیست)

عمق حوض های یخ بند : 60 سانتی متر به طور میانگین

حجم هر کدام از حوض های یخ بند : تقریباً 66 متر مکعب

لازم به ذکر است که حجم دو حوض یخ بند حدود 132 متر مکعب به دست آمد. در صورتی که در بعضی منابع ذکر شده در پایین مساحت آن 800 متر مکعب بیان شده است که با عمق 60 سانتیمتر حجم آن 480 متر مکعب می شود که با حجم کنونی همخوانی ندارد. اضافه کنیم که در مرمت حوض های یخ بند یک پله در داخل حوض ها اضافه شده و طول یکی از حوض های از دیگری کوچک تر شده است. در محاسبه حجم کنونی پیش رفتگی پله از آن کم نشده و حجم حوض کوچک تر به اندازه حجم حوض بزرگ که به نظر می رسد همان اندازه اصلی بوده، در نظر گرفته شده است. بنابراین اگر بپذیریم که عمق مخزن 353 متر مکعب و حجم حوض های یخ بند 132 متر مکعب است پس باید عمل انجماد یخ در حوض ها دست کم 3 بار انجام شود تا مخزن کاملاً پر شود. باز هم یاد آوری کنیم که یخ سازی در حوض های یخ بند تنها یکی از روش های یخ سازی بوده و استفاده از برف و تبدیل آن به یخ نیز از روش های رایج دیگر برای پر کردن یخدان ها بوده است.

وضعیت کنونی یخدان ها

یخدان ها همانند کاروانسراها، قنات ها، بادگیرها، ... گنجینه ای با ارزشند که در جای جای ایران پراکنده اند و بخشی از هویت ایرانی را تشکیل می دهند. البته وضعیت یخدان ها بسیار بحرانی است به دلیل این که مصالح آن ها بیشتر از گل خام است که مقاومت کمی در برابر حوادث طبیعی مثل باد و باران و زلزله دارد. شاید یکی از دلایل بی توجهی به بناهای تاریخی از این دست فراوانی آن ها باشد. تعداد زیاد این آثار از اهمیت آن ها کاسته و باعث شده که نسبت به آن ها بی تفاوت باشیم و آن ها را در اولویت برنامه های مرمت قرار ندهیم. متأسفانه بیشتر آن ها تبدیل به زباله دانی شده و در حال تخریبند. با توجه به این که مصالح آن ها ساده و در همان محل یافت می شود تعمیر آن ها کار دشواری نیست و هزینه چندانی طلب نمی کند. درست است که این بناها کاربری سابق خود را از دست داده اند اما مثل هر بنای تاریخی دیگر در فهم تاریخ و هویت گذشته امان به ما کمک می کنند و نبودشان در آینده مشکل ساز خواهد شد. روزی که نه یخدانی در کار باشد نه کاروانسرایی نه میل راهنمایی و نه بادگیری، چگونه می توان ادعای متمدن بودن را اثبات کرد. در همین زمان که تعداد این آثار هنوز فراوان است برخی از بیگانگان در تلاشند آن ها را به نام خود ثبت کنند. راهنمای تورفان چین به گروهش می گوید قنات ابداع آنهاست و راهنمای عرب، بادگیرهای محله بستکی ها در دوبی را کار عرب ها می داند. اگر نظیر این آثار در ایران نبود چگونه می توانستیم این ادعاهای بی اساس را پاسخ دهیم.

همان طور که کاروانسراها به هتل، موزه، چایخانه، بازار و غیره تبدیل شدند و به حیات خود ادامه می دهند، یخدان ها هم این قابلیت را دارند که تغییر کاربری یافته و از وضعیت کنونی رهایی یابند. برای مثال می توان به یخدان مؤیدی کرمان اشاره کرد که مدتی به عنوان کانون پرورش فکری کودکان، دفتر گردشگری و زورخانه از آن استفاده می شد. امیدوارم که همکاران گرامی در هر جا که هستند این مهم را به مسئولین خود گوشزد کنند تا این بناها از خطر نابودی نجات یابند. تذکر ما اگر سودمند افتد که چه بهتر و اگر اثری نکرد دست کم دین خود را ادا کرده ایم.

اینجانب تمام تلاش خود را برای مستند بودن این نوشته به کار بستم اما بی شک خالی از اشکال نمی باشد. هر زمان که مطلبی تازه بیابم آن را به نوشته حاضر خواهم افزود تا پربارتر شود. همکاران گرامی برای برطرف کردن ایرادها و بهبود مطلب ارائه شده می توانند نظرات خود را به آدرس انجمن صنفی ارسال کنند یا به طور مستقیم با بنده تماس بگیرند تا در آینده در آن تجدید نظر شود.

آدرس ایمیل جهت جلوگیری از رباتهای هرزنامه محافظت شده اند، جهت مشاهده آنها شما نیاز به فعال ساختن جاوا اسکریپت دارید آدرس اینترنتی :

شماره تلفن : 09173075088

فهرست منابع

کتاب ها

1. یخ سازی طبیعی و سنتی در ایران، دکتر مهدی بهادری نژاد و مهندس علی رضا دهقانی، نشر یزدا، چاپ اول، 1389.

2. بررسی اقلیمی ابنیه سنتی ایران، دکتر وحید قبادیان، انتشارات دانشگاه تهران، چاپ ششم، 1389.

3. آب در فلات ایران ( قنات، آب انبار و یخچال)، مهندس علی رضا دهقانی، نشر یزدا، چاپ اول، 1388.

4. در آئینه خشت خام، حسین مسرت، ناشر بقیه العتره، چاپ اول، 1384.

5. معماری اصفهان، محمد رستمی نجف آبادی، نشر واژه آرا، چاپ اول، 1390.

6. ساختارشناسی بیرونه های ارگ میبد، مهندس علی رضا فتاح، انتشارات امیر سید علی زاده، چاپ اول، 1389.

7. آثار باستانی شهر میبد، فرشاد سید حسینی و احمد حسین زاده جفتوری، چاپ خرد تفت، چاپ اول، 1377.

8. سیمای باستانی شهر میبد، سید عبدالعظیم پویا، نشر دانشگاه آزاد اسلامی میبد، چاپ اول، 1371.

9. کهن شهر کویر، گروه مؤلفان، انتشارات نقش خورشید، چاپ اول، 1385.

10. جاذبه های گردشگری در کاشان، محمد حمیدی نژاد، انتشارات نجم الهدی، چاپ اول، 1385.

11. سیمای جهانگردی استان کرمان، شمس الدین نجمی و علی محمد رفیع زاده، نشر مدیریت سازمان ایرانگردی و جهانگردی استان کرمان، چاپ دوم، 1381.

12. عروس کویر، علی رضا عرب بافرانی، انتشارات گلستان ادب، چاپ اول، 1388.

13. آشنایی با سرزمین طلای سبز، محسن زینلی پور، ناشر مؤلف، چاپ اول، 1380.

14. خوار (گرمسار) و میراث کهن آن، علی رضا شاه حسینی، انتشارات بوستان اندیشه، چاپ اول، 1385.

15. راور شهری در حاشیه کویر، ماشاءالله کاربخش راوری، انتشارات مرکز کرمان شناسی، چاپ دوم، 1375.

16. سیر تاریخی بنای شهر قزوین و بناهای تاریخی آن، دکتر سید محمد دبیر سیاقی، نشر اداره کل میراث فرهنگی استان قزوین، چاپ اول، 1381.

17. سیری در ساوه، احمد ابراهیمی شیرکوهی، نشر نوید اسلام، چاپ اول، 1389.

18. یزد نگین کویر، استانداری یزد، چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی، چاپ اول، 1375.

19. قنات فنی برای دستیابی به آب، هانری گوبلو، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم و دکتر محمد حسین پاپلی یزدی، نشر آستان قدس رضوی، چاپ اول، 1371.

20. تاریخ شفاهی و مکتوب نهرین طبس، حمید رضا خزائی، انتشارات ماه جان، چاپ اول، 1394.

21. با من به ابرکوه بیایید، حمید رضا شمس اسفند آبادی، انتشارات پاسارگاد، چاپ اول، 1380.

22.  Le qanat, l’équipement d’irrigation traditionnelle en Iran, Daniel Imani, Editions Publibook, 2011.

23. Caravansérails d’Iran et Petites Constructions Routières, Maxime Siroux, publié par l'Institut Français d’Archéologie Orientale du Caire, 1949.

مجلات الکترونیکی و سایت های اینترنت

24. مجله آب و خاک علوم و صنایع کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد (www.sid.ir).

25. روند نمایه های حدی اقلیمی دما در ایران در طی دوره 2003-1951 (www.sid.ir).

26. شواهد ژئومورفولوژیکی مرزهای یخچالی در دامنه های کرکس (www.hsmsp.modares.ac.ir).

27. تحلیل وضعیت آب و هوای سال جاری و تأثیر آن بر کشاورزی کشور، گروه علمی کشاورزی، آب و منابع طبیعی مجمع تشخیص نظام (www.old.maslahat.ir).

28. بررسی تأثیر اقلیم بر معماری و بافت زواره، فصلنامه مسکن و محیط روستا، شماره 136 (www.jhre.ir).

29. یخچالهای سنتی فلات ایران، برنارد هوکارد و ماری پیر بروتو، ترجمه ابوالحسن سروقد مقدم، مجله تحقیقات جغرافیایی، 1374، شماره 325.

30. یخچال های سنتی شهرستان ابهر و نحوه یخ سازی و یخ گیری در آن ها، سید قاسم موسوی، مجله فرهنگ مردم، 1383، شماره 10.

31. شرایط اقلیمی مؤثر در تکامل معماری "یخ چال"، دکتر تقی طاووسی، مجله مطالعات ایرانی، 1390، شماره 20.

32. یخچال های سنتی ایران مرکزی نمونه ای از نبوغ معماری، سیروس شفقی، مجله فرهنگ اصفهان، 1386، شماره 35.

33. یخچال ها پدیده های جنب شهری فراموش شده، دکتر محمد رضا اصغری مقدم، مجله رشد آموزش جغرافیا، 1380، شماره 59.

34. یخچال و سقاخانه خوانسار و موقوفات آن، حمید رضا میر محمدی، مجله وقف میراث جاویدان، 1392، شماره 82.

35. پژوهشی بر سازه های آبی شهر بیرجند (مطالعه موردی یخچال ها)، علی زارعی و حسن هاشمی زرج آباد، مجله مطالعات فرهنگی اجتماعی خراسان، 1385، شماره 2.

36. آب انبار سردار بزرگ قزوین و نقش آن در زندگی فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی مردم محله راه ری سابق، نصرالله عسکری، مجله فرهنگ مردم، 1388، شماره 31 و 32.

37. پایگاه ملی داده های علوم زمین کشور (www.ngdir.ir).

38. انجمن علمی و گروه آموزشی جغرافیای استان کرمان (www.geography.kermanedu.ir).

39. سالنامه آماری استان کرمان (www.kerman.isiri.org).

40. پایگاه اطلاعاتی جهاد دانشگاهی (www.la.journals.sid.ir).

41. سایت جامع هوا و اقلیم شناسی ایران (www.climatology.ir).

42. وزارت آموزش وپرورش، استان شناسی مرکزی (www.chap.sch.ir).

43. شهرداری تهران (www.services1.tehran.ir).

44. پرتال استان یزد (www.yazdp.ir).

45. شهرداری اراک (www.arak.ir).

46. مدیریت جهاد کشاورزی شهرستان اردستان (www.agri-ardestan.ir).  

47. دانشگاه سمنان (www.semnan.ac.ir).

48. سازمان جهاد کشاورزی استان خراسان اداره کل منابع طبیعی ( amar.khorasan.ir).

49. اداره هواشناسی سبزوار (www.razavimet.ir).

50. فرمانداری فردوس (www.sk-ferdos.ir).

51. اداره هواشناسی شهرستان خواف (www.khafmet.blogfa.com).

52. جغرافیای شهرستان کاشمر (www.kashmar.org).

53. هواشناسی کشاورزی (www.agro.irimo.ir).

54. شرکت سهامی آب منطقه ای استان قم (www.qmrw.ir).

55. مدیریت درمان استان کرمان(www2.edarekolqom.sso.ir).

56. سامانه اطلاع رسانی و راهنمای فرصتها و مشوق های سرمایه گذاری استان اصفهان (www.esfahan-ig.ir).

57. اداره میراث فرهنگی و صنایع دستی و گردشگری تربت حیدریه(). www.torbatecity.ir).

58. اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری خراسان رضوی (www.nr-khr.ir).

)www.khorasanrazavi.niopdc.ir). شرکت ملی پخش فراورده های نفتی ایران منطقه خراسان رضوی59.

60. دانشگاه پیام نور قوچان (www.pnughn.ac.ir).

61. مهندسین مشاور آب پوی ( شرکت 31/www.abpooy.com).

62. دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران (www.iauctb.ac.ir).

63. ورود یخچال به خانه‌های ایرانی در سده اخیر چه دگرگونی‌های اجتماعی بر جای گذاشت؟ www.shahrvand-newspaper.ir)).

اصلاح شده در تاریخ : پنجشنبه, 27 خرداد 1395 ساعت 20:36
مطالب بیشتر در این مجموعه : ◄کاشی هفت رنگ - ویرایش چهارم 1395/3/26 »

 

 © تمامی حقوق محفوظ و متعلق به انجمن صنفی راهنمایان ایرانگردی و جهانگردی فارس می باشد  هرگونه کپی برداری واستفاده از عکس ها و مطالب این سایت فقط با ذکر منبع مجاز است.

 © Copyright 2011 - 2018 Tour guides Association of Fars province, Iran. All rights reserved